Đối với nhiều doanh nghiệp sản xuất, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, tỷ trọng đầu tư vào máy móc, thiết bị và dây chuyền sản xuất luôn chiếm phần lớn trong tổng vốn đầu tư công nghệ. Tuy nhiên, phần đầu tư cho bản quyền phần mềm và các giải pháp phần mềm phục vụ thiết kế, vận hành, quản trị sản xuất và quản trị doanh nghiệp lại thường không được chú trọng đúng mức. Đây là một nghịch lý khá phổ biến trong quá trình đầu tư công nghệ.
Thực tế, có nhiều loại máy móc hiện đại gần như không thể phát huy hết giá trị nếu thiếu phần mềm đi kèm. Ví dụ, một máy CNC có thể được đầu tư với chi phí hàng tỷ đồng, nhưng nếu không có phần mềm CAM để lập trình và tối ưu đường chạy dao thì khả năng khai thác sẽ rất hạn chế. Tương tự, trong quá trình số hóa và thông minh hóa doanh nghiệp, các phần mềm ERP, MES, SCADA, PLM hay các nền tảng phân tích dữ liệu chính là “bộ não” điều phối toàn bộ hoạt động sản xuất, kết nối dữ liệu giữa các bộ phận và hỗ trợ nhà quản trị đưa ra quyết định. Nếu máy móc là “cơ bắp” tạo ra năng lực sản xuất thì phần mềm chính là “hệ thần kinh” giúp toàn bộ hệ thống vận hành hiệu quả.
Vậy tại sao phần mềm vẫn thường bị xem nhẹ?
Một nguyên nhân đến từ nhận thức. Do phần mềm là tài sản vô hình, nhiều người vẫn mặc nhiên coi bản quyền phần mềm chỉ là một “tờ giấy” hoặc đơn giản là một “key” kích hoạt, trong khi giá trị thực sự nằm ở tri thức, công nghệ, thuật toán, các bản cập nhật, dịch vụ hỗ trợ kỹ thuật và quyền sử dụng hợp pháp mà doanh nghiệp được hưởng. Chính vì không nhìn thấy bằng mắt thường như một chiếc máy hay một dây chuyền sản xuất nên giá trị của phần mềm thường bị đánh giá thấp hơn thực tế.
Nguyên nhân thứ hai là việc sử dụng phần mềm không bản quyền vẫn còn khá phổ biến. Không giống như máy móc hay thiết bị phần cứng – vốn gần như không thể “sử dụng lậu” – phần mềm có thể bị sao chép, bẻ khóa hoặc cài đặt trái phép với chi phí rất thấp. Điều này tạo ra tâm lý “dùng tạm”, “chưa cần mua” hoặc “khi nào bị kiểm tra thì tính”, khiến nhiều doanh nghiệp trì hoãn đầu tư bản quyền. Khoản chi này vì thế thường bị xếp sau các khoản đầu tư hữu hình, mặc dù vai trò của phần mềm đối với hoạt động sản xuất là không thể thay thế.
Một lý do khác thường được viện dẫn là doanh nghiệp còn nhỏ, nguồn lực tài chính hạn chế nên chưa đủ khả năng đầu tư phần mềm bản quyền vì sẽ làm tăng chi phí và giảm sức cạnh tranh. Tuy nhiên, lập luận này chỉ đúng trong ngắn hạn và ở phạm vi rất hẹp.
Nếu doanh nghiệp có đủ nguồn lực để đầu tư máy móc, thiết bị hiện đại thì cũng cần nhìn nhận rằng phần mềm là một phần cấu thành của chính khoản đầu tư đó. Chi phí mua phần mềm không phải là chi phí phát sinh thêm, mà là chi phí để khai thác tối đa giá trị của tài sản đã đầu tư. Một dây chuyền hiện đại nhưng vận hành bằng phần mềm không phù hợp hoặc không được cấp phép hợp pháp sẽ không thể đạt hiệu suất tối ưu, thậm chí còn làm giảm hiệu quả của toàn bộ khoản đầu tư vào máy móc.
Lợi thế từ việc sử dụng phần mềm không bản quyền, nếu có, cũng chỉ là lợi thế ngắn hạn. Doanh nghiệp có thể tiết kiệm được một khoản chi trước mắt, nhưng phải đánh đổi bằng nhiều rủi ro lâu dài: không được cập nhật phiên bản mới, không có hỗ trợ kỹ thuật từ nhà cung cấp, gia tăng nguy cơ mất an toàn thông tin, gián đoạn sản xuất và đặc biệt là nguy cơ vi phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Quan trọng hơn, việc sử dụng phần mềm không bản quyền có thể không tạo ra nhiều trở ngại khi doanh nghiệp chỉ hoạt động ở quy mô nhỏ hoặc trong phạm vi thị trường nội địa. Nhưng khi doanh nghiệp muốn mở rộng quy mô, tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu hoặc trở thành nhà cung cấp cho các tập đoàn đa quốc gia, đây lại là một rào cản rất lớn. Các đối tác quốc tế thường thực hiện quy trình đánh giá nhà cung cấp (supplier audit), trong đó việc tuân thủ pháp luật, bao gồm sử dụng phần mềm có bản quyền, là một tiêu chí quan trọng. Một doanh nghiệp sử dụng phần mềm trái phép hoàn toàn có thể bị loại khỏi danh sách nhà cung cấp ngay từ vòng đánh giá ban đầu, bất kể năng lực sản xuất có tốt đến đâu.
Đầu tư vào phần mềm bản quyền vì thế không chỉ là câu chuyện tuân thủ pháp luật, mà còn là thước đo về năng lực quản trị, tính chuyên nghiệp và mức độ sẵn sàng hội nhập của doanh nghiệp. Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, bản quyền phần mềm cần được nhìn nhận như một loại tài sản công nghệ có giá trị, tương tự như máy móc, thiết bị hay nhà xưởng.
Nghịch lý trong đầu tư công nghệ sẽ chỉ được giải quyết khi doanh nghiệp thay đổi cách nhìn: phần mềm bản quyền không phải là “chi phí mua một cái key”, mà là khoản đầu tư cho tri thức, cho khả năng vận hành, cho sự an toàn và cho năng lực cạnh tranh dài hạn. Máy móc tạo ra năng lực sản xuất, nhưng chính phần mềm mới quyết định doanh nghiệp có thể khai thác được bao nhiêu phần trăm giá trị của năng lực đó.
Liên hệ với VBTECH để được tư vấn trực tiếp:
